Syeikh Daud bin Abdullah al-Fatani

Latar Belakang dan Keturunan

Syeikh Daud al-Fatani dilahirkan pada 1183H (1769M) di Patani (kini wilayah selatan Thailand), anak kepada Syeikh Wan Abdullah al-Fatani, seorang ulama tempatan yang mempunyai hubungan rapat dengan keluarga diraja Patani ketika itu. [PERLU SEMAK: sesetengah sumber Melayu tradisional menyebut tahun lahir yang berbeza, sekitar 1740-an atau 1774M — kajian akademik moden umumnya menganggap tarikh-tarikh awal ini kurang tepat dan lebih cenderung kepada 1183H/1769M.]

Nama penuh beliau ialah Daud bin Abdullah bin Idris al-Fatani. Beliau membesar dalam keluarga yang mengutamakan ilmu agama, dan menurut catatan, mula dididik dengan asas Islam sejak usia lapan tahun.

Ketika Patani jatuh ke tangan Siam pada 1785–1786, Syeikh Daud turut terkesan dengan peristiwa tersebut dan melarikan diri dari tanah airnya, lalu tiba di Mekah sekitar tahun 1787. [PERLU SEMAK: sebahagian sumber turut mengaitkan beliau dengan penyertaan dalam usaha jihad menentang Siam pada 1788 yang dipimpin oleh Syeikh Abdul Samad al-Falimbani, walaupun butiran ini tidak disahkan sepenuhnya.] Beliau tidak berkahwin dan tidak mempunyai zuriat kandung, tetapi membesarkan anak saudaranya, Muhammad bin Ismail Daudi al-Fatani, sebagai anak angkat pada penghujung hayatnya.

Pendidikan

Pendidikan awal Syeikh Daud bermula di Patani di bawah bimbingan bapanya sendiri dan ulama-ulama tempatan, ketika Patani masih menjadi salah sebuah pusat ilmu Islam penting di Alam Melayu.

Beliau kemudian meneruskan pengajian ke Aceh, pusat keilmuan Islam yang turut ternama di Nusantara, dan belajar selama kira-kira dua tahun dengan Syeikh Muhammad Zain bin Faqih Jalaluddin al-Asyi. Melalui pengajian di Aceh inilah beliau didedahkan dengan tradisi penulisan kitab Jawi serta pemikiran tasawuf yang diwarisi daripada ulama Aceh terdahulu seperti Nuruddin ar-Raniri dan Abdul Rauf Singkel.

Pada penghujung usia 20-an, Syeikh Daud tiba di Tanah Hijaz dan menetap di Mekah. Beliau dipercayai belajar dan menetap di Mekah selama kira-kira 30 tahun serta di Madinah selama kira-kira lima tahun, mendalami pelbagai bidang ilmu Islam daripada ulama-ulama terkemuka Haramain pada zaman itu.

Guru dan Sanad Keilmuan

Kajian akademik mendokumenkan sekurang-kurangnya tujuh orang guru utama Syeikh Daud al-Fatani. Antara yang paling penting ialah Syeikh Abdul Samad al-Falimbani (sekitar 1704–1791), ulama besar Nusantara yang turut menetap di Haramain, dan Syeikh Abdullah al-Sharqawi (1737–1812), yang kelak menjadi Grand Syeikh Universiti al-Azhar di Kaherah.

Sepanjang pengajarannya di Mekah, Syeikh Daud pula membimbing ramai penuntut dari Alam Melayu. Kajian akademik mendokumenkan sekurang-kurangnya 24 orang murid beliau, termasuk Syeikh Ahmad Khatib Sambas, pengasas Tarekat Qadiriyyah wa Naqsyabandiyyah; Syeikh Muhammad Zain bin Mustafa al-Fatani (1817–1908), yang turut menjadi tokoh ulama Patani terkemuka selepasnya; dan Syeikh Abdul Qadir al-Tarkanu (sekitar 1790–1864).

Kerjaya dan Sumbangan

Menjelang tahun 1809, Syeikh Daud al-Fatani telah muncul sebagai pemimpin dan tokoh rujukan utama bagi komuniti masyarakat Jawi (Melayu-Nusantara) di Mekah. Beliau menghasilkan karya pertamanya pada tahun tersebut, ketika berusia sekitar 35 tahun, dan terus aktif menulis serta mengajar sehingga bersara sekitar tahun 1843.

Sepanjang tempoh itu, beliau menggabungkan tugas mengajar secara langsung di Masjidilharam dengan penulisan kitab secara berterusan — sebuah kerjaya keilmuan yang berlangsung lebih tiga dekad di Tanah Suci.

Manhaj dan Pemikiran

Syeikh Daud al-Fatani berpegang teguh kepada mazhab fiqh Syafie dan akidah Ahli Sunnah wal Jamaah, sejajar dengan majoriti ulama Melayu Nusantara pada zamannya.

Ciri khas penulisan beliau ialah kaedah menterjemah dan mengulas kitab-kitab berbahasa Arab ke dalam bahasa Melayu Jawi, namun tetap mengekalkan istilah-istilah Arab asal supaya pembaca dapat menghayati dan memahami sesuatu isu ilmu dengan lebih mendalam, bukan sekadar terjemahan literal. Pendekatan ini menjadikan karya-karyanya rujukan penting dalam sistem pengajian pondok di seluruh Nusantara.

Karya

Syeikh Daud al-Fatani dianggap sebagai ulama paling produktif dari Patani. Kajian akademik mendokumenkan sekurang-kurangnya 43 hingga 45 buah karya yang dihasilkan antara tahun 1809 hingga 1843, manakala sumber tradisional turut menyebut angka yang lebih tinggi.

Fiqh

• Furu’ al-Masa’il — karya fiqh mazhab Syafie yang meliputi pelbagai bab, termasuk bab muamalat yang menjadi tumpuan kajian akademik.
• Bughyat al-Tullab li-Murid Ma’rifat al-Ahkam bi-l-Sawab — karya paling luas beliau dalam bahasa Melayu berkaitan fiqh Syafie, dan dianggap karya paling komprehensif mengenai ibadah dalam bahasa Melayu pada zamannya.
• Idah al-Bab li-Murid al-Nikah bi-l-Sawab — membahaskan hukum-hakam berkaitan nikah.

Tasawuf dan Ibadah

• Munyat al-Musalli — membahaskan adab dan tempat solat dalam kehidupan masyarakat Patani abad ke-19.
• Jam’u al-Fawaid wa Jawahir al-Qalaid — kumpulan faedah ilmu yang meliputi pelbagai topik keagamaan.

Warisan dan Pengaruh

Syeikh Daud al-Fatani wafat pada 22 Rejab 1263H (6 Julai 1847M) di Taif, berhampiran Mekah. Beliau digelar oleh sebahagian sarjana sebagai ulama Patani paling agung, setanding hanya dengan Syeikh Ahmad bin Muhammad Zain al-Fatani yang datang selepasnya.

Karya-karya beliau terus menjadi teras pengajian pondok di Patani, Kelantan, Terengganu, Kedah, serta di Indonesia dan Brunei sehingga hari ini. Melalui muridnya seperti Syeikh Ahmad Khatib Sambas, pengaruh keilmuan beliau turut menyebar ke dalam tradisi tarekat sufi di Alam Melayu. Sumbangan terbesarnya ialah mempelopori dan mengukuhkan tradisi penulisan kitab Jawi sebagai wahana utama pendidikan Islam masyarakat Melayu, menjadikan ilmu-ilmu Islam daripada Tanah Arab lebih mudah difahami dan diamalkan oleh masyarakat awam di seluruh Nusantara.